Evlilik birliği, eşler arasında sadece manevi bir bağ değil, aynı zamanda ekonomik bir ortaklık kurar. Bu ekonomik ortaklığın kurallarını belirleyen hukuki çerçeveye “mal rejimi” adı verilir. Çiftlerin evlilik süresince edindikleri malların kime ait olacağı, borçlardan kimin sorumlu tutulacağı ve boşanma veya ölüm halinde mal varlığının nasıl paylaşılacağı, seçilen mal rejimine göre belirlenir. Türk hukukunda 2002 yılında yapılan köklü değişiklikle birlikte, eşlerin malları üzerindeki hakları yeniden düzenlenmiş ve kadın-erkek eşitliğini temel alan yeni bir dönem başlamıştır. Mal rejimleri ve mal paylaşımı süreçlerinde yaşanan uyuşmazlıkların temelinde, eşlerin hangi rejime tabi olduklarını veya tabi oldukları rejimin hukuki sonuçlarını tam olarak bilmemeleri yatmaktadır.
Türk Medeni Kanunu, eşlere mal rejimini seçme özgürlüğü tanımış, ancak bir seçim yapılmaması durumunda devreye girecek bir “yasal mal rejimi” tayin etmiştir. Bu makalede, hukukumuzda geçerli olan 4 temel mal rejimini, bunların özelliklerini, avantajlarını ve risklerini detaylıca inceleyeceğiz.
Yasal Mal Rejimi: Edinilmiş Mallara Katılma
1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile hukukumuzda köklü bir paradigma değişimi yaşanmıştır. Kanun koyucu, bu tarihten sonra evlenen çiftler için veya daha önce evlenip yeni rejimi seçenler için “Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi”ni yasal (varsayılan) rejim olarak kabul etmiştir.
Konuyla ilgili temel düzenleme olan Türk Medeni Kanunu Madde 202 hükmü şöyledir:
“Eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır. Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilirler.”
Bu rejim, emeğin karşılığı olan mal varlığının paylaşılması esasına dayanır. Evlilik birliği içerisinde, eşlerin çalışarak, emek vererek edindikleri mallar (edinilmiş mallar) üzerinde diğer eşin yarı yarıya (1/2) hakkı bulunur. Ancak miras yoluyla kalan mallar, manevi tazminat alacakları veya evlilikten önce sahip olunan varlıklar “kişisel mal” sayılır ve paylaşıma dahil edilmez. Bu sistem, çalışmayan veya daha az kazanan eşi (genellikle kadını) korumayı amaçlayan modern ve adil bir yaklaşımdır. Eşler herhangi bir sözleşme yapmamışlarsa, kanunen otomatik olarak bu rejime tabi olurlar.
Mal Ayrılığı Rejimi
Mal ayrılığı rejimi, adından da anlaşılacağı üzere, eşlerin mal varlıklarının tamamen birbirinden bağımsız olduğu sistemdir. Bu rejimde “ortaklık” kavramı mali açıdan neredeyse hiç yoktur. Her eş, kendi mal varlığının tek sahibi, yöneticisi ve kullanıcısıdır. Evlilik süresince kim ne kazandıysa mal onundur; boşanma halinde diğer eş bu mallardan pay talep edemez.
Bu rejim genellikle, ticaretle uğraşan ve ticari risklerini eşine yansıtmak istemeyen iş insanları veya daha önceki evliliklerinden çocukları olup miras karmaşası yaşamak istemeyen bireyler tarafından tercih edilir. Mal ayrılığı rejimine geçebilmek için eşlerin noterde düzenleme veya onaylama şeklinde bir evlilik öncesi mal ayrılığı sözleşmesi ve uygulanması sürecini tamamlamaları gerekir. Bu rejimde, boşanma durumunda tasfiye süreci çok daha hızlı ve basittir çünkü paylaşılacak bir “artık değer” hesabı yapılmaz.
Paylaşmalı Mal Ayrılığı Rejimi
Hukukumuzda daha az bilinen ve nadiren uygulanan bir diğer tür, paylaşmalı mal ayrılığı rejimidir. Bu sistem, mal ayrılığı ile katılma rejimi arasında karma bir yapı sunar. Eşler, bu rejimi seçtiklerinde, kural olarak yine herkes kendi malına sahiptir. Ancak, rejimin sona ermesi (boşanma veya ölüm) durumunda, ailenin ortak kullanımına özgülenmiş mallar ile ailenin geleceği için yapılan yatırımlar (örneğin ailenin oturduğu ev, yazlık vb.) eşit olarak paylaşılır.
Paylaşmalı mal ayrılığında, diğer mallar ayrılık rejimindeki gibi sahibinde kalırken, ailenin “ortak hayatını” sürdürmesini sağlayan varlıklar güvence altına alınmış olur. Bu rejim, tam mal ayrılığının sertliğini yumuşatmak isteyen ancak yasal mal rejimindeki kapsamlı hesaplamalara girmek istemeyen çiftler için bir alternatif olabilir.
Mal Ortaklığı Rejimi
Mal ortaklığı rejimi, eşlerin mal varlıklarının büyük bir kısmının “ortaklık malları” adı altında birleştiği ve eşlerin bu mallar üzerinde “elbirliğiyle mülkiyet” hakkına sahip olduğu en kapsamlı birliktelik modelidir. Bu rejimde, eşlerin kişisel malları dışındaki tüm gelirleri ve varlıkları ortak havuza dahil edilir.
Mal ortaklığında eşlerden biri, diğerinin rızası olmadan ortaklık malları üzerinde tasarrufta bulunamaz (satamaz, devredemez). Bu rejim “Genel Mal Ortaklığı” ve “Sınırlı Mal Ortaklığı” olarak kendi içinde alt türlere ayrılabilir. Sınırlı ortaklıkta sadece edinilmiş mallar ortaklığa dahil edilirken, genel ortaklıkta (kişisel mallar saklı kalmak kaydıyla) neredeyse tüm varlıklar birleşir. Boşanma durumunda, eşler bu ortaklık malları üzerinde yarı yarıya hak sahibi olur. Günümüzde ekonomik bağımsızlığın ön plana çıkması nedeniyle en az tercih edilen rejim türüdür.
Mal Rejimi Nasıl ve Ne Zaman Seçilir?
Eşler, kanunda sayılan bu mal rejimleri türleri ve özellikleri arasından kendilerine en uygun olanı seçmekte özgürdür. Bu seçim üç farklı zamanda yapılabilir:
- Evlenme Başvurusu Sırasında: Evlendirme memurluğuna (belediyeye) başvuru yapılırken, çiftler hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak beyan edebilirler.
- Evlilik Öncesinde: Çiftler evlenmeden önce notere giderek “Mal Rejimi Sözleşmesi” düzenleyebilirler.
- Evlilik Devam Ederken: Evlilik birliği kurulduktan sonra da eşler istedikleri zaman notere giderek mevcut mal rejimlerini değiştirebilirler (geçmişe etkili olmamak kaydıyla, sözleşme tarihinden itibaren).
Mal rejimi sözleşmesi, ayırt etme gücüne sahip olanlar tarafından, yasal temsilcilerinin rızası da alınarak (küçükler veya kısıtlılar için) yapılabilir. Ancak sözleşmenin geçerli olabilmesi için mutlaka “düzenleme” veya “onaylama” şeklinde noterde yapılması şarttır. Adi yazılı şekilde (kendi aralarında) yapılan sözleşmeler geçersizdir. Mal rejimleri türleri ve genel prensipler çerçevesinde, seçilen rejimin sınırları kanunla çizilmiştir; eşler kanunda yazmayan, kendilerinin icat ettiği “hibrit” bir rejimi sözleşme ile yaratamazlar.
Soru-Cevap
Türk hukukunda kaç çeşit mal rejimi vardır ve bunlar nelerdir?
Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen toplam 4 çeşit mal rejimi vardır. Bunlar; yasal rejim olan Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi ile seçimlik rejimler olan Mal Ayrılığı Rejimi, Paylaşmalı Mal Ayrılığı Rejimi ve Mal Ortaklığı Rejimi’dir. Eşler aksini kararlaştırmadıkça yasal rejim uygulanır.
Sıkça Sorulan Sorular (S.S.S.)
Eğer eşler evlenirken veya sonrasında noterde özel bir sözleşme yapmazlarsa, kanun gereği otomatik olarak “Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi”ne tabi olurlar.
Hayır, mal rejimi sözleşmesi iki taraflı bir işlemdir. Eşlerin ortak rızası olmadan noterde rejim değişikliği yapılamaz. Ancak “haklı sebepler” varsa, mahkeme kararıyla mevcut rejim “Olağanüstü Mal Rejimi” olan mal ayrılığına dönüştürülebilir.
01.01.2002 tarihinden önce evlenen çiftler, bu tarihe kadar “Mal Ayrılığı” rejimine, 2002 sonrası için ise (bir sözleşme yapmamışlarsa) “Edinilmiş Mallara Katılma” rejimine tabidirler.
Kural olarak mal rejimi sözleşmeleri yapıldığı tarihten itibaren ileriye dönük hüküm doğurur. Ancak kanunun yürürlüğe girdiği geçiş dönemlerinde (2002 yılı) yapılan özel düzenlemeler istisnadır.
Sonuç
Mal rejimleri, ailenin ekonomik anayasasıdır. Çiftlerin birbirlerine duydukları güvenin yanı sıra, olası riskleri ve geleceği öngörerek doğru tercihi yapmaları hayati önem taşır. Yasal rejim olan edinilmiş mallara katılma rejimi, çoğu aile tipi için adil bir paylaşım sunsa da, ticari riskleri yüksek olan veya özel mal varlığı dengeleri bulunan çiftler için mal rejimleri türleri arasından seçimlik olanların (özellikle mal ayrılığının) değerlendirilmesi gerekebilir. Hangi rejimin seçileceği, sadece bugünü değil, boşanma veya ölüm gibi sona erme hallerindeki mali tabloyu da doğrudan şekillendirir.
İletişim
Ailenizin ekonomik geleceğini güvence altına almak, mal rejimi sözleşmelerini düzenlemek veya boşanma aşamasında mal paylaşımı haklarınızı savunmak için deneyimli ekibimizle yanınızdayız. Avukat Tülin Babaoğlan Yılmaz’dan profesyonel hukuki danışmanlık ve dava takibi için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Adres: Maidan İş ve Yaşam Merkezi C-112, Eskişehir Yolu Bilkent Kavşağı No: 4, Çankaya / Ankara, 06800
Telefon: 0546 646 70 14
WhatsApp: https://wa.me/905466467014